Autor: Estera Michalak, Międzynarodowa Dyplomowana Konsultantka Laktacyjna IBCLC

Zapalenie piersi w okresie laktacji pozostaje jednym z najczęstszych i najbardziej niedoszacowanych problemów klinicznych u kobiet karmiących. Dla wielu pacjentek to nie tylko epizod bólu i gorączki, ale moment krytyczny, który prowadzi do skrócenia lub całkowitego zakończenia karmienia piersią. Mimo dużych postępów w wiedzy o mechanice karmienia, nadal w praktyce dominuje myślenie o mastitis jako o klasycznej infekcji bakteryjnej wymagającej antybiotyku. Tymczasem coraz więcej danych naukowych pokazuje, że taki model jest zbyt uproszczony i nie odpowiada realnemu przebiegowi choroby u znacznej części kobiet.

Obszerna analiza literatury opublikowana w 2025 roku w czasopiśmie Diseases proponuje inne spojrzenie na mastitis jako na zaburzenie zapalne piersi, silnie powiązane z mikrobiotą mleka kobiecego oraz ogólnym stanem zapalnym organizmu. Autorzy zwracają uwagę, że infekcja bakteryjna jest jedynie jednym z możliwych elementów tego procesu, a w wielu przypadkach objawy rozwijają się bez jednoznacznego zakażenia.

W praktyce klinicznej szczególne znaczenie ma tzw. subacute mastitis, czyli podostrze zapalenie piersi. Ten typ mastitis nie przebiega z wysoką gorączką ani dramatycznym początkiem, ale objawia się przewlekłym dyskomfortem, bólem o charakterze kłującym, miejscową tkliwością i stopniowym pogorszeniem komfortu karmienia. To właśnie ten wariant zapalenia jest jedną z najczęstszych przyczyn „cichego” rezygnowania z karmienia piersią. Badania pokazują, że podostre zapalenie piersi nie jest związane z jednym konkretnym patogenem, lecz z zaburzeniem równowagi mikrobiologicznej w mleku.

Kluczowe jest zrozumienie, że obecność bakterii takich jak Staphylococcus aureus czy paciorkowce nie oznacza automatycznie stanu chorobowego. Te drobnoustroje stwierdza się także w mleku zdrowych kobiet karmiących. O tym, czy dojdzie do zapalenia, decydują proporcje między różnymi gatunkami bakterii, ich aktywność metaboliczna oraz zdolność do tworzenia biofilmu. W sytuacji dysbiozy, czyli zaburzenia równowagi mikrobioty, bakterie komensalne zaczynają dominować ilościowo i funkcjonalnie, co sprzyja utrwalaniu stanu zapalnego w obrębie przewodów mlecznych.

Z perspektywy fizjologii i immunologii mastitis coraz rzadziej postrzegane jest wyłącznie jako zakażenie. Stan zapalny może zostać uruchomiony również przez czynniki mechaniczne, takie jak nadmierne rozciągnięcie pęcherzyków mlecznych, nieefektywne opróżnianie piersi czy uszkodzenie nabłonka przewodów. W takich warunkach dochodzi do aktywacji receptorów układu odpornościowego, które reagują zarówno na produkty bakteryjne, jak i na sygnały uszkodzenia tkanek. Efektem jest miejscowa i ogólnoustrojowa reakcja zapalna, często z objawami przypominającymi infekcję, mimo braku jednoznacznego zakażenia.

Zmiany zapalne w piersi wpływają także na skład mleka. Uszkodzenie bariery nabłonkowej prowadzi do zwiększenia stężenia sodu i chlorków oraz obniżenia poziomu potasu i laktozy. Zjawisko to powoduje wzrost przewodnictwa elektrycznego mleka, który, jak wskazują autorzy, może pojawiać się bardzo wcześnie, jeszcze przed jawnie klinicznymi objawami mastitis. Choć obecnie jest to głównie narzędzie badawcze, w przyszłości może znaleźć zastosowanie w wczesnym wykrywaniu stanów zapalnych piersi.

Szczególnie interesującym wątkiem pracy jest omówienie tzw. osi jelito – pierś oraz jama ustna – pierś. Mikrobiota mleka nie powstaje w izolacji. Jej skład odzwierciedla mikrobiotę jelit kobiety, mikrobiotę skóry oraz bakterie pochodzące z jamy ustnej matki i dziecka. W trzecim trymestrze ciąży fizjologicznie zwiększa się przepuszczalność jelit, co umożliwia translokację bakterii do gruczołu piersiowego poprzez układ krążenia. Dodatkowo podczas ssania dochodzi do tzw. wstecznego przepływu mleka, co sprzyja wymianie mikroorganizmów pomiędzy jamą ustną dziecka a piersią.

Z tego powodu przewlekła dysbioza jelitowa, stan zapalny przewodu pokarmowego czy choroby przyzębia u matki mogą pośrednio zwiększać ryzyko zapalenia piersi. Potwierdzają to dane z badań na modelach zwierzęcych, w których zaburzenia mikrobioty jelitowej prowadziły do nasilenia objawów mastitis, a ich korekta zmniejszała stan zapalny.

Na tym tle autorzy analizują rolę probiotyków jako potencjalnego narzędzia wspierającego profilaktykę i leczenie mastitis. Badania kliniczne z udziałem kobiet karmiących wskazują, że określone szczepy probiotyczne, zwłaszcza Lactobacillus fermentum CECT5716 oraz Ligilactobacillus salivarius PS2, mogą wiązać się z istotnym zmniejszeniem częstości zapalenia piersi oraz redukcją obciążenia bakteryjnego mleka. Metaanalizy sugerują nawet blisko 50-procentowe obniżenie ryzyka mastitis u kobiet przyjmujących te szczepy w ciąży i wczesnej laktacji.

Autorzy podkreślają jednak, że nie każdy probiotyk działa w ten sam sposób i nie można traktować probiotykoterapii jako zamiennika leczenia przyczynowego. Kluczowe znaczenie ma dobór konkretnego szczepu, odpowiednia dawka oraz moment rozpoczęcia suplementacji. Równocześnie wskazywane są nowe kierunki badań, obejmujące bakterie wzmacniające barierę jelitową oraz probiotyki jamy ustnej, które potencjalnie mogą wpływać na mikrobiotę piersi w sposób pośredni.

Z perspektywy codziennej praktyki położnej, IBCLC czy lekarza rodzinnego wnioski z tej publikacji są jasne: mastitis nie powinno być traktowane wyłącznie jako problem infekcyjny. Skuteczna opieka wymaga uwzględnienia mechaniki karmienia, stanu zapalnego, równowagi mikrobiologicznej oraz rozsądnego podejścia do antybiotykoterapii. Celowana modulacja mikrobioty nie jest dziś standardem leczenia, ale stanowi obiecujące uzupełnienie opieki laktacyjnej, szczególnie u kobiet z nawracającymi problemami lub po intensywnej antybiotykoterapii okołoporodowej.

Zmiana paradygmatu w myśleniu o mastitis otwiera przestrzeń do bardziej zindywidualizowanego, mniej inwazyjnego i lepiej dopasowanego do fizjologii kobiety podejścia, takiego, które realnie wspiera utrzymanie karmienia piersią zamiast nieświadomie je sabotować.

Źródło: Matera M, Palazzi CM, Bertuccioli A, Di Pierro F, Zerbinati N, Cazzaniga M, Gregoretti A, Cavecchia I. The Role of Targeted Microbiota Therapy in the Prevention and Management of Puerperal Mastitis. Diseases. 2025 Jun 5;13(6):176. doi: 10.3390/diseases13060176. PMID: 40558587; PMCID: PMC12191795.